Thuốc có tính độc với gan và không có tính độc với gan

Về tổng thể, có thể chia (một cách tương đối) toàn bộ thuốc ra làm 2 nhóm:

Những thuốc mà người bình thường khỏe mạnh vốn không bị bệnh gan nhưng khi dùng chúng đúng chỉ định, đúng liều lại bị tổn thương gan, được xếp vào nhóm thuốc có tính độc với gan hay còn gọi thuốc gây viêm gan. Những thuốc mà người bình thường khỏe mạnh, trước đó không bị bệnh gan, dùng đúng chỉ định, đúng liều, sẽ không gây tổn thương gan được xếp vào nhóm thuốc không có tính độc với gan hay còn gọi là thuốc không gây viêm gan.

Trong hai định nghĩa này không bao gồm trường hợp người dùng trước đó đã bị bệnh gan hoặc dùng không đúng chỉ định, không đúng liều. Nếu không tuân theo điều kiện giới hạn này, có khi xếp nhóm này vào nhóm khác. Có thể nêu một số thí dụ:

Paracetamol khi uống sẽ chuyển thành chất trung gian có độc cho gan.Nếu dùng đúng chỉ định là để làm giảm đau và đúng liều (mỗi ngày 2 – 4 viên tương đương 1 – 2g) thì chất trung gian ấy sinh ra ít, gan sản xuất đủ glutathion để hóa giải nên không bị hại. Tuy nhiên, khi dùng liều quá cao (mỗi ngày 16 – 24 viên tương đương 8 – 12g) thì chất trung gian gây độc cho gan sinh ra quá nhiều, gan không thể sản xuất đủ glutathion để hóa giải nên bị viêm gan cấp (hoại tử gan, tử vong).

Đây không phải lỗi do bản chất thuốc mà là lỗi do người dùng (dùng liều quá cao) Vì thế, paracetamol vẫn được coi là thuốc hiền lành (tuổi nào cũng dùng được, kể cả trẻ sơ sinh), bán không cần đơn (thuốc OTC) mà không xếp vào nhóm thuốc có tính độc với gan.

Corticoid vốn không có tính độc với gan. Tuy nhiên, khi dùng cho người viêm gan bị phù, cổ trướng thì do corticoid giữ nước nên làm nặng thêm bệnh này. Các thuốc an thần lợi tiểu táo bón… cũng không có tính độc với gan nhưng khi dùng cho người bệnh não do gan thì làm cho bệnh này nặng thêm. Cần tuân theo các “điều kiện giới hạn” đã nêu trong định nghĩa để khỏi xếp nhầm nhóm.

Người viêm gan dùng thuốc chữa bệnh khác thế nào?

Với nhóm không có tính độc với gan:

Người viêm gan dùng nhóm thuốc này cũng có thể bị tác hại:

Người bị viêm gan, chức năng gan suy giảm, sẽ ảnh hưởng đến dược động học của thuốc, làm thay đổi hoạt tính, tác dụng phụ nên có thể gây ra các tại biến khác nhau, kể cả tai biến về gan. Một số thí dụ:

Thông thường, thuốc vào máu sẽ gắn kết với protein của huyết tương thành dạng phức hợp, sau đó dưới tác động của gan mới giải phóng trở lại thành dạng tự do, rồi chuyển hóa thành các chất trung gian có hoạt tính, hoặc các chất trung gian không độc thải ra khỏi cơ thể qua đường phân hay nước tiểu.

Người bị viêm gan nặng, chức năng sản xuất albumin của gan suy giảm, sự gắn kết giữa thuốc với protein với huyết tương bị giảm, do đó thuốc tồn tại dưới dạng tự do trong máu với tỉ lệ cao, làm tăng độ độc như các thuốc phenytoin, prednisolon.

Gan có chức năng sản xuất các yếu tố đông máu. Khi viêm gan, chức năng gan suy giảm, các yếu tố đông máu bị thiếu. Do đó, thời gian đông máu kéo dài ra, thậm chí không đông. Lúc này, nếu bị chấn thương chảy máu, dùng thuốc cầm máu (gây đông máu) thì hiệu lực thuốc cầm máu bị gảm, sự cầm máu sẽ bị chậm trễ hay không cầm máu được.

Ngược lại khi bị bệnh làm đông máu (tạo ra cục máu đông làm nghẽn mạch), cần dùng một thuốc chống đông (để làm tan cục máu đông ra, trả lại sự thống thoáng mạch) thì hiệu lực thuốc chống đông tăng quá mức, có thể gây ra tác dụng phụ chảy máu.

Người bị viêm gan ứ mật, chức năng sản xuất lẫn tiết mật bị đình trệ. Do thế, sự chuyển hóa thuốc lần đầu bị giảm, thuốc không bị mất đi nhiều, từ đó sinh khả dụng của thuốc tăng; ngược lại cũng do thiếu mật, các chất mỡ không được nhũ hóa để hấp thu, các thuốc tan trong mỡ sẽ hấp thu ít, từ đó sinh khả dụng của thuốc bị giảm.

Người viêm gan dùng nhóm thuốc này thế nào?

Trước hết vì các thuốc này không có tính độc với gan nên người viêm gan vẫn có thể dùng; tuy nhiên cần thận trọng chủ yếu là phải điều chỉnh liều lượng cho phù hợp. Có thể trở lại ví dụ đã nếu ở trên: người bị viêm gan, gan không sản xuất đủ các yếu tố đông máu nên thời gian đông máu kéo dài ra làm cho hoạt tính của thuốc chống đông máu bị tăng lên; nếu cần dùng thuốc chống đông máu thì cần giảm liều dùng để tránh tác dụng phụ gây chảy máu.

Với nhóm có tính độc với gan:

Có rất nhiều nhóm thuốc có tính độc với gan, trong đó có các nhóm chính sau:

Nhóm kháng sinh: gây độc cho gan bằng nhiều cách, với các mức khác nhau. Một số thí dụ: ngay trong nhóm kháng sinh macrolid thì clarithromycin, azithromycin chủ yếu chỉ làm tăng enzyme AST (aminostranferase), bilirubin trong máu kèm theo vàng da tăng bạch cầu ưa eosin; trong khi đó, tellimycin không chỉ gây độc cho gan theo cơ chế này mà còn làm tổn thương tế bào gan với tần suất vượt hẳn hai thuốc trên, còn treoandomycin lại gây độc cho gan theo cách hỗn hợp rất nguy hiểm.

Tettracyclin dạng uống có thể gây thâm nhiễm mỡ gan bọng nhỏ, song không gây hậu quả về lâm sàng; tuy nhiên khi dùng dạng tiêm tĩnh mạch cho nữ mang thai lại có nguy cơ cao gây suy gan. Kháng nấm griseopulvin gây ứ mật.

Nhóm thuốc chống lao: tạo ra các chất độc, tác động lên protein của tế bào, làm hoại tử tế bào gan, hoặc tạo ra các phức hợp kháng nguyên kích thích tế bào lympho T đưa đến phản ứng miễn dịch gây nhiễm độc gan. Tỉ lệ mắc khoảng 0,6 – 3% trên số người dùng. Trong số đó, đa số do pyrazinamid (82%) thứ đến do isoniazid chiếm (9%), ít nhất do rifampicin (1%).

Trong điều trị lao, thường dùng nhiều thuốc. Phải dò tìm “thủ phạm” bằng cách: cho ngừng dùng thuốc; điều trị cho enzyme gan trở lại bình thường; sau đó, cho dùng thử từng loại, đủ liều trong khoảng một tuần, thuốc nào làm tăng enzyme gan sẽ được xem là “thủ phạm”. Thầy thuốc sẽ loại bỏ thuốc “thủ phạm” này, thay bằng một thuốc khác, rối tiếp tục điều trị lao theo nguyên tắc “đa hóa trị liệu” .

Nhóm diệt ký sinh trùng: thuốc sốt rét (amiodiaquin, mepraquin) gây rối loạn chức năng gan; thuốc giun (thiabenzol) vừa gây rối loạn chức năng gan, vừa gây ứ mật

Nhóm thuốc tim mạch: đa số chỉ gây ứ mật như: thuốc loạn nhịp (quinidin, ajmalin), thuốc mạch vành (verapamil, diltiazem), thuốc huyết áp (catopril, nifedipin). Chỉ một ít thuốc gây hoại tử gan hay hỗn hợp (vừa ứ mật, vừa thoái hóa mỡ, vừa hoại tử) rất nguy hiểm như: thuốc huyết áp (hydralazin, enalapril), thuốc mạch vành (herhexilin). Theo yêu cầu điều trị, nhóm thuốc này thường dùng dài ngày. Khi dùng nhóm thuốc này, phải khám định kỳ, nếu phát hiện thuốc gây độc cho gan, phải đổi thuốc.

Nhóm hoóc-môn: có thuốc gây ứ mật song tự hồi phục như testosteron, thuốc tránh thai nữ (với tỉ lệ thấp). Có thuốc gây ra hoại tử gan như kháng giáp tổng hợp (thiouracin). Theo yêu cầu điều trị thường dùng lâu dài song có thể nghỉ từng đợt khi bệnh ổn định (ví dụ: khi tình trạng cường giáp đã cải thiên, ngừng dùng kháng giáp tổng hợp) hay thay bằng phương pháp khác (ví dụ: thay thuốc tránh thai bằng các cách khác).

Nhóm thuốc trị ung thư: methotrexat gây nhiễm mỡ gan có thể xơ gan. 5- fluorouraci gây viêm gan.

Nhóm thuốc điều trị tâm – thần kinh: thuốc chống động kinh valproic có thể gây bất thường gan sau 2 – 4 tháng dùng; phenytoin có thể gây viêm gan cấp.

Nhóm kháng viêm không steroid: tỉ lệ người dùng các thuốc này bị viêm gan thấp (1 – 10 người trong 100.000 người dùng). Tuy nhiên, do nhóm thuốc này được dùng quá rộng rãi nên chúng vẫn được xếp vào nhóm thuốc chính gây viêm gan.

Người viêm gan có dùng nhóm thuốc này không?

Người viêm gan, chức năng gan bị suy giảm, khả năng hóa giải chất độc bị giảm sút, hoặc không thể hóa giải được chất độc, do thế, không được dùng loại thuốc có tính độc với gan. Một bệnh thường có nhiều thuốc điều trị. Khi điều trị cho người viêm gan thì chỉ chọn loại thuốc không có tính độc với gan. Có thể nêu ra hai ví dụ sau:

Bị viêm phổi, không nhất thiết phải dùng các kháng sinh thuộc nhóm macrolic: clarithromycin, azithromycin, telimycin (những thuốc gây độc cho gan) mà có thể dùng nhóm kháng sinh betalactam: penicillin, khi nặng penicillin không đáp ứng có thể dùng thế hệ mới như: cefuroxim (những thuốc không độc với gan).

Người viêm gan do rượu có thể bị cả viêm gan do virút, nhất thiết phải bỏ rượu. Thuốc cai rượu disulfiram làm gián đoạn quá trình chuyển hóa rượu thành nước và carbonic thải ra ngoài, chỉ cho quá trình này ngừng lại ở giai đoạn tạo thành acetaldehyt, làm cho người nghiện rượu bị khó chịu khi uống mà phải bỏ rượu.

Người bị viêm gan, chức năng chuyển hóa của gan suy giảm, nếu dùng thuốc này thì quá trình chuyển hóa rượu bị ngừng trệ mạnh hơn, sinh ra quá nhiều acetaldehyt gây độc cho gan, nên không thể dùng được. Trong lúc đó thuốc acamprosat (biệt dược: campral) cai rượu bằng cơ chế lập lại hệ cân bằng GABA- glutamic, không bị chuyển hóa ở gan, không gây hại gan. Thầy thuốc có thể chọn thuốc này cố nhiên acamprosat có một số tác dụng phụ khác cần thận trọng.

Lời kết

Người viêm gan rất khó dùng thuốc chữa bệnh khác. Việc chọn thuốc, điều chỉnh liều (bao gồm kể cả thuốc thuộc nhóm không yêu cầu kê đơn – OTC). Với những thuốc dùng lâu dài, biểu hiên “viêm gan do thuốc” có thể không rõ, cần khám lâm sàng xét nghiệm gan định kỳ theo chỉ dẫn của thầy thuốc.

Trong quá trình dùng, nếu thấy có một số bất thường (mệt, chán ăn, buồn nôn, nôn, vàng da, nước tiểu sậm, ngứa, phân nhạt màu, rối loạn dạ dày ruột, nổi ban da, sốt, tăng nhạy cảm hạ sườn phải, gan to, lách to, cổ trướng, lú lẫn, hôn mê), cần báo cáo với thầy thuốc (kể cả khi các hiện tượng này không đủ, chưa rõ).

Nếu khám xác nhận có các triệu chứng trên, kết hợp xét nghiệm thấy enzyme gan tăng (thường tăng gấp 2,5 – 5 lần so với mức bình thường) thì xác định “bị viêm gan do thuốc”, xử lý bằng cách ngừng hay đổi thuốc (tùy trường hợp). Người viêm gan khi cần chữa các bệnh khác thì không tự ý dùng hay kéo dài thời gian dùng thuốc.

Theo Sức khỏe và Đời sống

Theo TS Robert Newlin Jamison, giáo sư thuộc Khoa Tâm thần học và Gây mê tại Đại học Y khoa Harvard và là một nhà nghiên cứu về hiệu ứng thời tiết trên các bệnh nhân đau mạn tính, có nhiều người cho rằng cơn đau tăng lên là do thời tiết. Mỗi khi xương khớp bắt đầu đau ê ẩm thì họ nói rằng thời tiết sắp thay đổi.

TS Jamison, nhà tâm lý học tại Trung tâm Quản lý Đau thuộc BV Phụ khoa Brigham – Boston, trong một nghiên cứu trước đây công bố trong Tạp chí Đau, đã tìm thấy mối liên quan giữa thời tiết và đau mạn tính ở bốn thành phố: San Diego, Nashville, Boston và Worcester (một thành phố khác của Massachusetts với nhiệt độ lạnh hơn so với Boston).

Theo ông, trong số tất cả những người được phỏng vấn, 2/3 cho biết họ chắc chắn rằng thời tiết có ảnh hưởng đến cơn đau của mình, hầu hết trong số họ nói rằng họ thực sự có thể cảm thấy những thay đổi trước khi có sự thay đổi thực sự của thời tiết. Có người còn nói họ cảm thấy đau tăng lên vào ngày trước khi có bão.

TS David Borenstein, một nhà thấp khớp học tại Trung tâm Y tế Đại học George Washington và là cựu chủ tịch của Đại học Thấp khớp Hoa Kỳ cho biết, cơn đau khớp xuất hiện ngay cả khi hạt mưa đầu tiên rơi xuống là một hiện tượng điển hình. Theo ông, những người phụ nữ cao tuổi hay những người bệnh viêm khớp có thể dự báo mưa tương đối chính xác.

Thời tiết có thể gây đau như thế nào?

Jamison cho biết hiện nay chưa có sự thống nhất giữa các nhà khoa học về mối liên quan giữa thời tiết và đau, một cơ chế cụ thể cũng chưa được phát triển đầy đủ, nhưng có những giả thuyết có vẻ hợp lý.

Một trong những giả thuyết được nhiều người quan tâm là sự thay đổi áp suất không khí. Mặc dù nhiều người nói cơn đau của họ nặng lên khi trời ẩm thấp, mưa dầm, nhưng nghiên cứu đã chỉ ra rằng nguyên nhân không phải là do lạnh, gió, mưa, hay tuyết, mà theo Borenstein điều ảnh hưởng đến hầu hết mọi người là áp suất khí quyển.

Hãy tưởng tượng các mô xung quanh các khớp giống như một quả bóng, áp suất khí quyển cao tác động từ bên ngoài sẽ giữ cho các mô không nở rộng. Khi áp suất khí quyển thấp, chẳng hạn như khi đi máy bay, hay có nhà du hành bay vào vũ trụ, thì cơ thể chúng ta sẽ nở ra.

Điều đó đã được chứng minh, mặc dù trong khoang máy bay đã được tạo áp suất, nhưng bàn chân của chúng ta thường to lên trong khi bay, điều mà đã không xảy ra khi chúng ta ngồi trên bàn làm việc cùng với khoảng thời gian tương tự ở dưới đất.

Áp suất khí quyển thường giảm xuống trước khi thời tiết xấu xuất hiện. Áp suất không khí thấp cho phép mô nở ra và có thể gây áp lực lên khớp. Theo Jamison, những thay đổi vi thể này chúng ta khó có thể nhận thấy, chỉ những người đau mạn tính, khi dây thần kinh trở nên nhạy cảm hơn do chấn thương, viêm, sẹo, hoặc dính mới có những cảm giác về điều đó.

Có nên di chuyển đến xứ nóng không?

Đó là một câu hỏi mà các bác sĩ thường xuyên nghe từ những bệnh nhân viêm khớp. Họ thường đổ lỗi cho thời tiết mưa, tuyết gây ra cơn đau, và thường hỏi ý kiến các bác sĩ về việc có nên di chuyển đến vùng có khí hậu ấm áp, khô ráo hay không. Jamison cho biết mặc dù ông không phản đối việc này, nhưng ông cũng không kỳ vọng vào điều đó.

Trong thực tế, theo nghiên cứu của Jamison, những người từ San Diego có độ nhạy cảm lớn nhất đối với thay đổi thời tiết – đây quả là một khám phá bất ngờ, bởi vì San Diego là vùng có khí hậu ấm nhất so với Nashville và hai thành phố của tiểu bang Massachusetts là Boston và Worcester.

Những người San Diego trong nghiên cứu của ông cảm thấy đau ngay cả với những thay đổi nhỏ của thời tiết. Ở San Diego nhiệt độ không bao giờ quá lạnh hoặc quá nóng – nhưng chỉ một thay đổi nhỏ, người đau vẫn cho biết họ có thể phát hiện ra.

Vì vậy, Jamison cho rằng việc di chuyển từ vùng này đến vùng kia để tránh đau chẳng có tác dụng, không có một khu vực nào có thể làm bạn bớt đau cả.

Borenstein cũng cho biết, khi những người có kỳ nghỉ tránh đau ở một nơi có khí hậu ấm áp, thì việc họ nghỉ ngơi trong khách sạn, ăn uống và thư giãn sau những ngày làm việc là nguyên nhân làm cho họ bớt đau chứ không phải do khí hậu ấm.

Và sự giảm đau đó có thể là đánh lừa, bởi vì nếu họ thực sự di chuyển đến một nơi khí hậu ấm hơn và tiếp tục các hoạt động thường nhật thì cơn đau sẽ quay trở lại.

Các biện pháp phòng ngừa

Thuốc giảm đau. Khi thời tiết thay đổi, một số người bị viêm khớp sẽ cần phải tăng thuốc giảm đau.

Giữ ấm. Theo Viện Y tế quốc gia (Hoa Kỳ), mặc quần áo nhiều lớp, giữ cho nhà cửa ấm áp, và làm ấm xe hơi trước khi lên xe có thể giúp giảm đau liên quan đến thời tiết lạnh.

Đồng thời cố gắng ngủ với chăn điện hoặc làm ấm quần áo bằng máy sấy trước khi mặc. Áp một miếng đệm nóng vào khớp đau, nhiệt làm cho cơ bắp thư giãn, vì vậy đó là một cách nhẹ nhàng giúp giảm đau.

Phòng ngừa sưng khớp. Hơi nóng giúp giảm đau khớp, nhưng không được để sưng khớp. Ví dụ, nếu thời tiết xấu viêm khớp nặng hơn ở bàn tay, thì hãy đeo găng tay Spandex vào ban đêm để cố gắng giữ dịch khớp.

Vận động. Trước khi bạn đi ra ngoài trong thời tiết lạnh, cố gắng tập vận động các khớp đau để giảm cứng khớp.

Cải thiện tâm trạng. Những người đau mạn tính thường cảm thấy lo lắng, chán nản và cáu kỉnh. Học cách làm thế nào để cải thiện tâm trạng của bạn là một điều quan trọng.

Nhớ rằng cơn đau là tạm thời. Đau liên quan đến thời tiết không phải là một sự thay đổi vĩnh viễn, đó chỉ là tạm thời. Trong thực tế, mọi người sẽ bắt đầu điều chỉnh những thay đổi khí áp.

Cơ thể thích nghi với sự thay đổi và sẽ di chuyển dịch từ khớp vào vòng tuần hoàn, do đó bệnh nhân cảm thấy đỡ cứng và đỡ đau hơn. Đây là những thay đổi sinh lý xảy ra trong mối quan hệ với những thay đổi khí áp.

Những hiểu biết về những gì đang xảy ra có thể làm cho những người đau khớp yên tâm hơn bởi vì chúng ta thực sự không thể làm bất cứ điều gì với thời tiết. Hy vọng họ sẽ nhận ra rằng cơn đau sẽ biến mất.

Theo Sức khỏe và Đời sống