Thoát vị đĩa đệm là một trong những bệnh xương khớp làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, vận động, chất lượng cuộc sống của người bệnh. Nhận biết được những triệu chứng của bệnh sẽ giúp quá trình điều trị hiệu quả và nhanh chóng hơn.

Đĩa đệm là một mảnh nhỏ hình chiếc đĩa nằm ở khe giữa hai đốt sống, bên ngoài có một lớp bao xơ dày và chắc, bên trong chứa chất nhầy. Bao xơ bị rách, dịch nhầy sẽ tràn ra và tạo thành một khối gọi là khối thoát vị.

Thoát vị hoàn toàn có thể xảy ra ở bất cứ phần nào của cột sống, từ cổ đến thắt lưng. Tuy nhiên, thoát vị đĩa đệm xảy ra phổ biến nhất ở phần cột sống thắt lưng.

Ở Việt Nam có đến 17% những người trên 60 tuổi bị chứng thoái hóa cột sống thắt lung. Việc hiểu biết tốt về vấn đề này cho phép dự phòng bệnh thoát vị đĩa đệm có hiệu quả và giảm bớt được gánh nặng của chi phí điều trị.

1. Nguyên nhân gây nên bệnh thoát vị đĩa đệm

Do yếu tố di truyền: Nếu bố mẹ có cấu trúc đĩa đệm yếu thì con cũng rất dễ bị mắc bệnh.

Do quá trình hoạt động, lao động bị sai tư thế nghiêm trọng hoặc do chấn thương cột sống đột ngột.

Ngồi sai tư thế là một trong những nguyên nhân chính gây thoát vị đĩa đệm

Do quá trình thoái hóa (đây là trường hợp thoát vị phổ biến nhất): Quá trình thoái hóa cột sống tác động tới bao xơ đĩa đệm làm vòng bao xơ trở nên xơ cứng, mất đi tính dẻo dai. Khi đó người bệnh không nhất thiết phải mang vác các vật nặng sai tư thế nhưng vẫn mắc bệnh. Bởi lẽ, bao xơ đĩa đệm bị xơ cứng bây giờ chỉ chịu được một áp lực giới hạn rất nhỏ. Khi rách bao xơ làm cho nhân nhầy thoát ra chèn ép vào rễ thần kinh gây nên bệnh thoát vị.

2. Triệu chứng của thoát vị đĩa đệm

Đau và tê lan truyền xuống cánh tay hoặc chân tùy vị trí thoát vị. Đây chính là dấu hiệu bệnh thoát vị đĩa đệm.

– Đau buốt khi đứng lên ngồi xuống cũng là một trong những biểu hiện thoát vị đĩa đệm thường gặp nhất. Khi đứng lên và ngồi xuống làm cho phần đĩa đệm bị trật khỏi khe đốt sống tăng thêm áp lực lên các rễ thần kinh, làm tăng thêm mức độ đau nhức cho người bệnh.

– Đau khi đi bộ với khoảng cách ngắn. Khi đĩa đệm nằm đúng vị trí mặc định của mình, chúng ta sẽ đi lại hết sức linh hoạt. Tuy nhiên, khi đĩa đệm hình thành các khối thoát vị sẽ chèn ép lên các rễ thần kinh gây đau, dù cho đi bộ một quãng đường ngắn người bệnh cũng thấy đau nhức khó chịu.

Ngoài ra, đối với 2 loại thoát vị đĩa đệm đốt sống cổ và thoát vị đĩa đệm cột sống lưng thì còn có thêm một số triệu chứng sau:

Bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống cổ:

Bệnh nhân thường có triệu chứng đau dọc vùng gáy, đau mỏi nhừ kéo sang bả vai và cánh tay. Có những bệnh nhân có cảm giác tê bì dọc cánh tay, thậm chí kéo tới làm tê bì mất cảm giác của bàn tay, đốt ngón tay làm suy yếu, ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng cuộc sống.

Ngoài những cơn đau mỏi, bệnh nhân còn giảm lực của tay làm ảnh hưởng tới các vận động như: cầm, nắm, xách, vác… Có những bệnh nhân bị thoát vị đĩa đệm cổ còn có triệu chứng đau bốc lên đỉnh đầu, thậm chí hoa mắt, chóng mặt, tức hốc mắt.

Bệnh thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng:

Khi bị thoát vị đĩa đệm cột sống lưng, bệnh nhân có biểu hiện đau vùng ngang thắt lưng, đau liên sườn. Triệu chứng đau tăng lên, co thắt từng cơn được nhìn thấy rõ nhất khi bệnh nhân mắc bệnh ho hoặc khi đi đại tiện.

Ngoài ra, bệnh nhân bị thoát vị đĩa đệm đốt sống lưng còn có biểu hiện đau dọc vùng mông kéo xuống chân, có thể gây tê bì chân hoặc có nhưng cơn đau rút chân khi cúi ngửa.. Có những bệnh nhân ngồi lâu thường bị những cơn đau thắt lưng dữ dội phải nằm nghiêng bất động.

Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng làm hạn chế cử động cột sống của người bệnh: không còn khả năng ưỡn của thắt lưng, không cúi được xuống thấp… Người bệnh có thể thay đổi dáng đứng, cách đi để không đau và dần dần cột sống bị vẹo sang một bên.

Cảm giác đau vùng vai, thắt lưng, tê mỏi tay chân, rối loạn tiểu tiện đó là những dấu hiệu của việc bạn mắc bệnh gai cột sống.

Ảnh minh họa

Anh Vũ Thanh Hảii (50 tuổi ở Trần Hưng Đạo, Q.5, Tp.HCM) thường xuyên có những triệu chứng tê chân. Đôi khi thấy lạnh chân và có cảm giác tê chạy thành đường từ bàn chân lên tới hông, nếu ngâm chân trong nuớc ấm thì có cảm giác đỡ hơn. Anh Hải lo lắng không biết mình mắc bệnh gì, có nguy hiểm không?

BS. Hoàng Văn Dũng (Khoa Cơ Xương Khớp, Bệnh viện Bạch Mai, Hà Nội) cho biết: Bệnh này thường gặp ở người trung niên và người cao tuổi với các triệu chứng: đau thắt lưng, đau vai hoặc cổ, lan xuống cánh tay, tê tay làm giới hạn vận động. Cơn đau tăng khi cử động, giảm khi nghỉ do đó sẽ đưa tới giới hạn cử động ở các phần này.

Với những dấu hiệu trên, Anh Hải đang có những dấu hiệu của người bị gai cột sống. Nếu bệnh bị nhẹ, gai không gây đau, thì không cần điều trị. Nhưng khi có những biểu hiện đau đớn, khó khăn khi cử động ảnh hưởng tới sinh hoạt thường ngày thì lúc đó cần phải đi khám bác sĩ để có những điều trị kịp thời.

Gai cột sống – tác nhân gây bệnh

Cũng theo BS. Hoàng Văn Dũng, có ít nhất 3 nguyên nhân để giải thích sự hiện diện của gai cột sống:

– Viêm khớp cột sống mãn tính: Quá trình viêm khớp ảnh hưởng đến phần sụn đốt sống, lâu ngày phần sụn này bị hao mòn dần, khiến bề mặt trơn láng của nó trở nên thô ráp và cuối cùng hai bề mặt xương tiếp xúc, cọ sát lên nhau hình thành gai xương.

– Sự tích tụ canxi: Trường hợp này thường gặp trong thoái hóa cột sống ở người lớn tuổi. Đó là sự lắng đọng canxi dưới dạng canxipyrophosphat dẫn đến sự thoái hóa xương sụn, xương đốt sống dẫn đến gai xương khi các dây chằng tiếp xúc với đốt sống.

– Chấn thương: Chấn thương làm hư hại xương hoặc khớp ở cột sống, và phản ứng của cơ thể để sửa chữa nơi bị tổn thương sẽ dẫn đến sự hình thành gai cột sống. Trong trường hợp này, gai cũng có thể hình thành từ sự lắng đọng canxi ở dây chằng đã dày lên do phản ứng viêm.

Điều trị hiệu quả gai cột sống

Khi được bác sĩ chẩn đoán gai cột sống, một số bệnh nhân thường nghĩ ngay đến việc mổ để cắt đi “cái gai” đáng ghét này! Nhưng thực tế việc điều trị bệnh gai cột sống thường nghiêng về bảo tồn.

SOS: Một số trường hợp hiếm có thể xảy ra là gai gẫy, mảnh gẫy chạy vào giữa khớp xương, gây khó khăn cho sự co ruỗi khớp hoặc khi gai đè vào rễ dây thần kinh và gây ra mất cảm giác ở tay chân dẫn tới liệt chi.

Dưới đây là 4 phương pháp thường được dùng điều trị:

1. Châm cứu: Có thể làm giảm đau một phần nào ở phần mềm, tạo cảm giác dễ chịu tức thời.

Hạn chết: Châm cứu không có tác dụng vào tình trạng viêm sưng cũng như khi gai tác động lên rễ dây thần kinh não tủy.

2. Vật lý trị liệu: Là phương pháp thoa bóp, luyện tập xương khớp, thực hành yoga cũng giúp giảm ảnh hưởng của gai.

Hạn chế: Phương pháp này đòi hỏi người bệnh phải kiên nhẫn luyện tập và ăn uống theo chế độ dinh dưỡng của bác sĩ trong một thời gian dài.

3. Điều trị thuốc: Người bệnh sẽ được chườm nước đá, uống thuốc chống viêm như Paracetamol, Ibuprofen. Trong trường hợp đau nhiều, có thể chích thuốc steroid tại chỗ để giảm viêm và đau của cơ bắp.

Hạn chế: Thuốc có nhiều tác dụng dùng lâu, steroid có thể đưa tới mục xương, cao huyết áp, giữ nước trong cơ thể.

4. Phẫu thuật: Trong một số trường hợp khi bệnh nhân đã bị gai quá nặng, gai chèn ép vào hẹ thần kinh gây ra những dấu hiệu như tê mỏi tay chân, rối loạn tiêu tiện, đau làn ra tứ chí, thì có thể tiến hành phẫu thuật cắt bỏ gai.

Hạn chế: Phương pháp điều trị này là sau khi cắt bỏ theo thời gian gai sẽ mọc trở lại.

Thoát vị đĩa đệm nhiều tầng – một bệnh lý lâm sàng rất phức tạp, đa dạng, nhất là trường hợp khối lượng thoát vị quá to gây chèn ép tủy sống và đuôi ngựa. Đây là chùm hội tụ nhiều rễ thần kinh thắt lưng – cùng gây đau đớn cho người bệnh tới cực điểm, đòi hỏi phải xử trí cấp cứu kịp thời.

Hậu quả do thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng

Đau rễ thần kinh

Đau rễ phản ánh một quá trình tổn thương kích thích rễ thần kinh. Có thể do chèn ép cơ học (thoát vị đĩa đệm, chèn ép do xương); do viêm rễ, viêm ngoài màng cứng, viêm màng nhện của tủy sống; do u rễ. Đau rễ thần kinh thường đau theo dải, lan từ thắt lưng xuống chân, tương ứng với vùng phân bố của rễ thần kinh. Đau rễ xuất hiện sau giai đoạn đau thắt lưng cục bộ, đau tăng lên khi đi lại, đứng lâu, ngồi lâu. Đau dội mạnh lên khi ho, hắt hơi, rặn đại tiện. Nằm nghỉ tại giường lại giảm đau nhanh chóng. Đó là kiểu đau mang tính chất cơ học, thường gặp trong cơ chế xung đột giữa đĩa đệm với rễ thần kinh do thoát vị đĩa đệm.

Đau rễ lại xuất hiện khi đi được một đoạn làm bệnh nhân phải dừng lại để nghỉ. Khi đi tiếp một đoạn nữa, đau lại xuất hiện, buộc bệnh nhân phải nằm nghỉ. Người ta gọi đó là hội chứng đau khập khễnh cách hồi.

Trường hợp đau một rễ thần kinh thường gặp trong thoát vị đĩa đệm tầng L4 – L5 (đốt thắt lưng 4 – 5) và thoát vị đĩa đệm L5 – S1 (đốt thắt lưng 5 – xương cùng thứ nhất). Trường hợp thoát vị đĩa đệm hai tầng sẽ gây đau hai rễ thần kinh, thường gặp ở hai đĩa đệm cuối là L4 – L5 và L5 – S1 vì đây là đoạn bản lề của cột sống thắt lưng, nơi chịu sức ép mạnh của tải trọng phần trên cơ thể và sự chuyển động của cột sống về nhiều phía.

Rối loạn cảm giác thường gặp là giảm cảm giác nông (nóng, lạnh, xúc giác) ở những khu vực khoang da tương ứng với rễ thần kinh bị tổn thương. Đây là biểu hiện mức độ tổn thương sâu sắc của rễ thần kinh.

Rối loạn vận động: bại và liệt cơ ở hai chân do rễ thần kinh chi phối.

Rối loạn cơ thắt: trong tổn thương các rễ vùng xương cùng (rễ S3, S4, S5) có biểu hiện lúc đầu bí tiểu sau đái dầm dề, luôn luôn có nước tiểu chảy rỉ ra một cách thụ động do liệt cơ thắt kiểu ngoại vi không giữ được nước tiểu.

Ngoài các triệu chứng trên, thầy thuốc chuyên khoa thần kinh có những nghiệm pháp khám khách quan như rối loạn phản xạ, rối loạn thần kinh thực vật…

Các giai đoạn tiến triển của thoát vị đĩa đệm.

Và hội chứng đuôi ngựa

Tủy sống tận cùng ở ngang mức đốt sống thắt lưng 2 (L2). Tiếp theo khoanh tủy cuối là nón cùng (hình tam giác giống như cái nón). Đuôi ngựa là hội tụ của các rễ thần kinh thắt lưng cùng, gồm các rễ L2, L3, L4, L5, S1, S2, S3, S4, S5 chi phối thần kinh vận động, cảm giác và dinh dưỡng cho các cơ quan trong chậu hông và hai chân.

Trường hợp đau nhiều rễ thần kinh do chèn ép của khối thoát vị đĩa đệm lớn, nhiều tầng tạo nên bảng lâm sàng như là một khối u, được gọi là hội chứng đuôi ngựa. Đau nhiều rễ cũng ít gặp nhưng rất quan trọng vì thường là khởi đầu của bệnh cảnh hội chứng đuôi ngựa do khối thoát vị đĩa đệm lớn (thể giả u) chèn ép đuôi ngựa. Đặc điểm lâm sàng là đau khốc liệt, người bệnh không thể chịu nổi, đòi hỏi cấp cứu về thần kinh. Đau lại kèm theo liệt cơ, mất cảm giác, rối loạn cảm giác…

Có 3 hội chứng đuôi ngựa tùy theo tầng thoát vị đĩa đệm, có các hội chứng khác nhau:

Hội chứng đuôi ngựa trên: liệt ngoại vi toàn bộ ở hai chân, rối loạn cảm giác hai chân từ nếp bẹn trở xuống, rối loạn cơ thắt kiểu ngoại vi. Thể này ít gặp vì thoát vị đĩa đệm ở đoạn cao (L1 – L2 và L2 – L3) ít có điều kiện xảy ra.

Hội chứng đuôi ngựa dưới: do thoát vị đĩa đệm L5 – S1, có rối loạn cơ thắt kiểu ngoại vi, rối loạn cảm giác vùng đáy chậu, không có liệt hoặc chỉ liệt một số động tác của bàn chân (rễ L5, S1, S2).

Hội chứng đuôi ngựa giữa: thường gặp do thoát vị đĩa đệm L3 – L4 và L4 – L5. Liệt gấp cẳng chân, liệt các động tác của bàn chân và ngón chân, mất cảm giác toàn bộ ngón chân; mất cảm giác toàn bộ cẳng chân, bàn chân, mặt sau đùi và mông; rối loạn cơ thắt kiểu ngoại vi.

Chẩn đoán xác định viêm đa rễ thần kinh dựa trên cơ sở lâm sàng và các kỹ thuật cận lâm sàng như chụp Xquang, chụp cắt lớp vi tính, chụp cộng hưởng từ…

Thoát vị đĩa đệm gây nhiều rối loạn khác nhau.

Chữa trị bằng các biện pháp kết hợp

Chế độ vận động: trong thời kỳ cấp tính, nằm nghỉ tại giường là nguyên tắc quan trọng đầu tiên. Tư thế nằm ngửa trên ván cứng, có đệm ở vùng khoeo làm co nhẹ khớp gối và khớp háng.

Điều trị vật lý và các liệu pháp phản xạ: bao gồm phương pháp nhiệt như chườm nóng (túi nước, muối rang, cám rang, lá lốt, lá ngải cứu nóng); dùng các dòng điện tại khoa vật lý trị liệu, điều trị bằng laser; châm cứu.

Dùng thuốc: chủ yếu là dùng các loại thuốc chống viêm, giảm đau, giãn cơ, an thần, trấn tĩnh thần kinh và vitamin nhóm B liều cao (B1, B6, B12). Các thuốc này đều có những chống chỉ định nên phải do thầy thuốc chuyên khoa sử dụng.

Các biện pháp điều trị đặc hiệu khác đều phải điều trị nội trú tại các trung tâm chuyên khoa thần kinh và phẫu thuật thần kinh.

Theo SKDS