Khi có nạn nhân bị chấn thương vùng đầu (hay gọi chấn thương sọ não), người bệnh thì lo lắng, người nhà thì sốt ruột, tất cả đều mong được chụp CT sọ não ngay sau chấn thương.

Nhưng thực ra còn rất nhiều điều quan trọng đáng làm hơn lúc này.

Các triệu chứng của chấn thương sọ não

Chấn thương sọ não là một tai nạn thuộc hàng phổ biến trong sinh hoạt giao thông và lao động hàng ngày. Chúng ta cần phải lưu ý tới chấn thương sọ não vì 2 lý do rất thực tế: Lý do 1, não bộ là cơ quan tối quan trọng, là trung tâm điều khiển mọi hoạt động sống của con người; não bộ bị tổn thương thì có thể thiệt hại tính mạng. Lý do 2, não bộ dễ bị biến chứng. Nếu không chú ý, nạn nhân có nguy cơ bị biến chứng vĩnh viễn như liệt, nói ngọng, rối loạn tâm thần, suy giảm chức năng cao cấp của thần kinh trung ương…

Chấn thương sọ não là cụm từ chỉ tất cả mọi chấn thương, vết thương nằm trên vùng sọ não. Chúng ta có thể gặp chấn thương sọ não khi đầu bị va đập vào thứ gì đó, gặp trong nhiều tình huống như ngã từ độ cao, va quệt giao thông, vật nặng rơi vào đầu, vật cứng đập vào đầu…

Chảy máu không phải là dấu hiệu đáng tin cậy về mức độ nặng của chấn thương vùng sọ đầu. Ngoài vết thương, những triệu chứng khác của chấn thương sọ não nghiêm trọng có thể bao gồm:

Tri giác thay đổi như mất ý thức tạm thời, lú lẫn hoặc lơ mơ.

Nạn nhân có thể có cơn co giật ngắn. Tình trạng của nạn nhân có thể cải thiện được một lát và sau đó xấu đi.

Biến dạng hộp sọ – đè ép hoặc biến dạng là dấu hiệu của vỡ xương sọ.

Chảy dịch trong từ tai hoặc mũi – vỡ xương sọ, đặc biệt là vỡ nền sọ, có thể khiến dịch não tủy chảy ra từ tai hoặc mũi.

Bầm tím mắt và da phía sau tai – các mạch máu xung quanh mắt và tai bị vỡ.

Thay đổi thị lực – đồng tử hai mắt có thể giãn và có kích thước khác nhau ở người bị chấn thương sọ não nặng. Người bệnh có thể bị song thị hoặc nhìn mờ.

Buồn nôn và nôn – đây là những tác dụng phụ thường gặp của chấn thương sọ não nghiêm trọng và phải luôn chú trọng nếu thấy nó diễn ra dai dẳng.

Phân loại chấn thương sọ não

Đơn giản và hữu ích nhất là phân loại theo dạng thức tổn thương. Có 3 loại cơ bản: chấn động não, đụng giập não và máu tụ nội sọ.

Chấn động não là tình trạng não bộ bị xê dịch, rung lắc quá mạnh do va đập dẫn đến những vi tổn thương. Thường ảnh hưởng đến tuần hoàn và dịch ngoại bào giữa các khoang tế bào thần kinh. Đây là thể bệnh nhẹ nhất.

Đụng giập não là tình trạng tế bào não bị giập một phần. Các vùng này có tổ chức não bị phù nề, nhiều tế bào thần kinh rơi vào tình trạng nửa sống nửa chết. Thể bệnh này nặng hơn.

Máu tụ nội sọ là thể bệnh nặng nhất. Bạn có thể nghe thấy bác sĩ nói chảy máu ngoài màng cứng, dưới màng cứng, trong não, trong não thất… thì tất cả đó đều ám chỉ tình trạng máu tụ nội sọ. Máu tụ nội sọ là thể bệnh nặng nhất, có thể gây tử vong ngay tức thì nếu ổ chảy máu quá nhiều và quá lớn.

Có một thực tế dễ nhận thấy, đó là cả bệnh nhân và người nhà bệnh nhân, ngay khi bị chấn thương sọ não, đều khẩn thiết yêu cầu chụp CT sọ não mặc dù giá thành xét nghiệm này không hề rẻ. Chúng ta thường quan niệm, chụp để xem có bị sao và coi đó là “tiêu chuẩn vàng” cho người thân của mình. Nhưng thực tế cho thấy, chụp CT sọ não để quyết định dạng thức tổn thương không phải là tiêu chí quan trọng nhất. Và đó không phải là việc làm duy nhất lúc này có lợi cho bệnh nhân.

Điều này nghe có vẻ phi lý, song đúng là như vậy. Vì có những dạng tổn thương của chấn thương sọ não không dễ gì phát hiện ra ngay được nếu tiến hành chụp CT sọ não sau chấn thương. Ví dụ như máu tụ nội sọ ổ nhỏ, chảy máu rỉ rả. Nếu tiến hành chụp ngay sau chấn thương, có thể chúng ta không thu được hình ảnh tổn thương nào và dễ có một thái độ chủ quan nhầm là không bị nặng. Nhưng bản chất thì ẩn chứa bên trong không được bộc lộ. Nếu không cẩn thận, người bệnh vận động mạnh thì có thể bị bất tỉnh bất ngờ.

Vậy đâu mới là điều quan trọng nhất trong chấn thương sọ não và nếu tiến hành chụp CT sọ não thì tiến hành vào lúc nào?

Điều quan trọng nhất với chấn thương sọ não là quan sát các triệu chứng chủ quan của bệnh nhân. Bao gồm: tình trạng chảy máu (ổ vết thương hoặc chấn thương), tình trạng thức tỉnh hay không tỉnh, có đau đầu không, có nôn hay không? Nếu như người bệnh không có các triệu chứng nặng ở trên thì có thể tạm thời chưa có bệnh nặng. Việc chụp CT không thực sự cần thiết. Và việc cần ưu tiên là cho theo dõi nạn nhân.

Nhưng việc chụp CT phải được tiến hành ngay nếu bệnh nhân có triệu chứng xấu dần, tăng dần hoặc có toàn bộ hình ảnh trên một cách đột ngột và đầy đủ.

Cần xử trí đúng

Vì việc chụp CT sọ não không thực sự cần thiết phải tiến hành ngay nên chúng ta có thể trì hoãn. Thay vì việc phải đưa bệnh nhân bằng được lên tuyến trên hoặc các cơ sở lớn có máy chụp CT thì cần đưa bệnh nhân vào bệnh viện đa khoa gần nhất, có khoa chấn thương, khoa ngoại thần kinh hoặc có phòng hồi sức cấp cứu để được khám và chẩn đoán sơ bộ. Từ đây, bác sĩ sẽ đưa ra những phán đoán rất chính xác và hướng dẫn tận tình các công việc cần làm tiếp theo với chi phí rẻ hơn rất nhiều lần chụp CT. Hiệu quả với điều trị lại cực hữu dụng.

Cũng lưu ý, khi vận chuyển nạn nhân, cần cho nạn nhân nằm ngửa, đầu nghiêng về một bên và không gối cao. Nhớ nằm trên ván cứng để tránh các trường hợp tổn thương cột sống kèm theo thì sẽ không bị biến chứng sang tủy sống khiến bệnh nhân nặng thêm.

Tất cả mọi vết thương chảy máu ngoài da cần phải được băng bó, cầm máu cẩn thận. Không tiến hành chuyển đi mà chưa kịp làm tốt khâu này. Bạn có thể bảo toàn tính mạng cho người bệnh tốt nhất chỉ bằng một vài phút băng bó.

Trong mọi trường hợp, không để người bệnh đi bộ, ngồi dậy hoặc chạy nhảy khắp nơi vì như vậy có thể làm bong các nút máu đông tạm thời và chuyển từ một ổ đụng giập não không có chảy máu sang một ổ chảy máu sọ não hoàn chỉnh. Lúc này, bạn sẽ không thể bảo toàn được mức độ bệnh cho người bệnh.

Không vận động mạnh, không xúc động mạnh, không có các kích thích thần kinh, theo dõi liên tục từ 7 – 10 ngày. Kịp thời phát hiện ngay tất cả các dấu hiệu bất thường để xử lý ngay lập tức là cách hữu dụng nhất bạn nên tiến hành làm thay vì chỉ chú ý vào việc huy động tiền của để chụp cho được một cái phim CT sọ não.

Tai nạn giao thông là nguyên nhân hàng đầu gây chấn thương sọ não và đây cũng là nỗi ám ảnh kinh hoàng của mọi bệnh nhân.

Tuy nhiên, không phải cứ chấn thương sọ não là chết; có những người đã được cứu sống khi tới cấp cứu kịp thời.

Quan niệm “chấn thương sọ não đồng nghĩa với cái chết” ngày nay không còn đúng khi khoa học ngày càng phát triển, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, phương tiện phẫu thuật, phương tiện hồi sức ngày càng hiện đại. Các yếu tố trên giúp các phẫu thuật viên thần kinh có điều kiện học tập, nâng cao trình độ chuyên môn, tích lũy nhiều kinh nghiệm trong việc cứu sống bệnh nhân chấn thương sọ não.

Sự phát triển của y học

Trước kia, khi các ca chấn thương sọ não vào bệnh viện cấp cứu, do không có các kỹ thuật máy móc hiện đại nên việc chẩn đoán tìm ra khối máu tụ… làm mất “thời gian vàng” của bệnh nhân. Ngày nay, sự ra đời của máy chụp cắt lớp vi tính (CT-Scan) là một cuộc cách mạng trong lĩnh vực chẩn đoán bằng hình ảnh học.

Đây cũng là một tiêu chuẩn vàng trong việc chẩn đoán các thương tổn sọ – não trên bệnh nhân chấn thương sọ não. CT-Scan còn giữ vai trò quan trọng trong việc theo dõi các biến chứng trong sọ trước hoặc sau phẫu thuật hoặc ở bệnh nhân chưa có chỉ định phẫu thuật.

Thời gian là cơ hội vô cùng quý giá trong cấp cứu chấn thương sọ não. Cần xác định ngay thương tổn sọ – não của bệnh nhân tại bệnh viện gần nhất trong khoảng “thời gian vàng”.

Không nhất thiết vào bệnh viện lớn

“Thời gian vàng” là khái niệm rất có giá trị trong cấp cứu chấn thương sọ não. Đó là kinh nghiệm quý báu mà các phẫu thuật viên thần kinh đã rút ra trong quá trình cấp cứu và theo dõi bệnh nhân. “Thời gian vàng” được tính là khoảng 4 giờ đầu sau khi bệnh nhân bị chấn thương sọ não. Đây là thời gian mà khả năng phẫu thuật cứu sống bệnh nhân cao nhất và ít để lại di chứng do chấn thương sọ não nhất.

Chấn thương sọ não nguy hiểm bởi nó đe dọa tính mạng và để lại di chứng nặng nề

Sự hiểu biết và hợp tác tốt của bệnh nhân và thân nhân với phẫu thuật viên thần kinh cũng góp phần rất lớn trong việc gia tăng khả năng cứu sống bệnh nhân, hạn chế các di chứng do “chậm” phẫu thuật một cách không cần thiết. Có bệnh nhân khi vào bệnh viện tuyến tỉnh vẫn còn tỉnh táo, tiếp xúc được với bác sĩ nhưng lại có khối máu tụ trong sọ cần phẫu thuật ngay (thường gặp ở bệnh nhân chấn thương sọ não có máu tụ ngoài màng cứng).

Mặc dù các bác sĩ ở tuyến tỉnh đã được đào tạo bài bản về phẫu thuật cấp cứu chấn thương sọ não và bệnh viện tuyến tỉnh cũng có các phương tiện hồi sức cơ bản (máy thở, monitoring…) nhưng do thiếu hiểu biết về giá trị của “thời gian vàng” và thiếu niềm tin vào bệnh viện, bệnh nhân và thân nhân nhất quyết phải chuyển lên BV Chợ Rẫy, TPHCM. Kết quả, khi lên đến bệnh viện này, bệnh nhân đã tử vong hoặc hôn mê sâu (do khối máu tụ to lên và gây chèn ép não) làm khả năng cứu sống bệnh nhân giảm đi rất nhiều. Nếu cứu sống được, bệnh nhân cũng chịu nhiều di chứng về sau.

Ngày nay, với phương tiện hồi sức hiện đại và sự hiểu biết ngày càng đầy đủ về cơ chế bệnh sinh của chấn thương sọ não, việc hồi sức cho bệnh nhân có phẫu thuật hay không phẫu thuật đạt được nhiều kết quả khả quan, góp phần rất lớn trong việc hồi phục cho bệnh nhân, giúp tiên lượng “nghèo nàn” của các trường hợp chấn thương sọ não nặng có thêm hi vọng.

Cần có tiêu chuẩn đồng bộ

Để tăng khả năng cứu sống bệnh nhân chấn thương sọ não, mạng lưới cấp cứu ngoại thần kinh phải được phát triển rộng khắp trên cả nước với các tiêu chuẩn cơ bản như:

– Có đội ngũ phẫu thuật viên thần kinh được đào tạo bài bản về phẫu thuật cấp cứu chấn thương sọ não, có thể phẫu thuật các trường hợp lõm sọ, vết thương sọ não, máu tụ ngoài màng cứng, máu tụ dưới màng cứng… (các thương tổn thường gặp trong chấn thương sọ não).

– Có phương tiện chẩn đoán hình ảnh như CT-Scan, dụng cụ phẫu thuật thần kinh, phương tiện hồi sức sau phẫu thuật (máy thở, monitoring, bơm tiêm điện…).

– Tận dụng tối đa “thời gian vàng”: Sự phẫu thuật kịp thời ở cơ sở y tế tại chỗ sẽ giúp bác sĩ và bệnh nhân tận dụng được tối đa “thời gian vàng”, giúp tăng khả năng cứu sống bệnh nhân, giảm thiểu các di chứng nặng nề do chấn thương sọ não gây ra.

Phòng bệnh vẫn tốt hơn

Mặc dù sự tiến bộ của y học ngày càng cao nhưng điều này cũng không thể cứu sống toàn bộ bệnh nhân bị chấn thương sọ não hay cứu sống mà không để lại di chứng. Bệnh nhân chấn thương sọ não nặng nếu được cứu sống cũng thường phải chịu nhiều di chứng nặng nề như yếu, liệt, mất ngôn ngữ, sống đời sống thực vật…

Tất cả điều này sẽ là nỗi bất hạnh về thể xác và tinh thần cho chính bệnh nhân và người thân của họ, là gánh nặng về mặt kinh tế cho gia đình và xã hội. Vì vậy, người tham gia giao thông nên nghiêm túc chấp hành luật lệ giao thông, ý thức được những hậu quả nặng nề do chấn thương sọ não gây ra để thêm cẩn trọng trong từng tình huống.

Theo VNE