Chất trích từ cây lô hội hiện nay đang được sử dụng hầu như khắp nơi trên thế giới: dùng như nước trái cây, chế thuốc viên, thoa lên da và da đầu như một mỹ phẩm hay thuốc mỡ để trị bệnh. Cây lô hội đã được sử dụng cách đây 2.300 năm.

Lịch sử đã ghi lại: Aristote thuyết phục Alexandre Le Grand chinh phục Đông Phi, để có đủ cây lô hội chữa trị vết thương cho binh sĩ. Một trong những tính năng kỳ diệu của loài dược thảo này là gia tăng 35% tốc độ chữa lành vết thương. Đó là nhờ vào hoạt chất có tính thẩm thấu cao độ của cây lô hội làm giãn nở mao mạch, làm tăng lượng máu cung cấp cho vùng xung quanh vết thương, do đó làm tăng tốc sinh sản tế bào. Dù cơ chế làm giảm đau vẫn chưa được hiểu một cách rõ ràng, người ta tìm thấy chất đường có mạch dài từ cây lô hội, có nhiều mặt hiệu quả bảo vệ và kích thích hệ thống miễn nhiễm.

Cây lô hội có hiệu quả trong việc chữa trị vết nám da. Một trong những tác dụng của tia cực tím là làm giảm mức miễn nhiễm của con người. Khi dùng trực tiếp cây lô hội lên trên da, sự miễn nhiễm thông thường có thể phục hồi.

Cây lô hội có tác dụng tốt trong điều trị bệnh tiểu đường, vì có khả năng kích thích chất insulin tiết ra từ tùy tạng, do đó làm giảm lượng đường glucose đến mức chấp nhận được. Người chạy thi cũng dùng cây lô hội để trị bong gân cơ bắp, đạt kết quả giảm đau mau chóng gấp 2 lần. Bệnh nhân viêm khớp cũng được cho đắp cây lô hội, thấy có sự cải thiện và đi đến thuyên giảm. Với tính chất chống vi khuẩn và nấm, cây lô hội cũng ngăn cản phát triển của mụn giộp và nốt sởi. Nó trị được bệnh ngứa nhờ kìm hãm được phản ứng của chất histamin có trong mô động vật gây dị ứng, hoặc do côn trùng cắn, đốt.

Chất đông dính nhơm nhớp như máu của loài cây kỳ diệu này rất có ích trong việc điều trị các chứng rối loạn tiêu hóa. Khi vào trong cơ thể nó giải độc cho cơ thể và tạo ra một lớp màng ở khúc đầu ruột già (kết tràng) để ngăn chất độc trong phân không thấm trở lại cơ thể, và siêu vi khuẩn không xâm chiếm các tế bào.. Nó cũng đáp ứng những bệnh về da, bệnh vẩy nến, tăng tiết bã nhờn của da, ban đỏ, chứng viêm da, vết bầm, gầu, và tổn thương da do bị lạnh cóng. Nó làm ấm da, thường làm dịu những chỗ đau, làm lành những vết cắt và những vết trầy xước.

Thổ dân da đỏ Trung Mỹ và người Mehico vẫn dùng cây này để chữa bệnh, làm thuốc trường thọ và chất kích dục. Ở Java, chất đông của cây lô hội được vuốt lên tóc, xát vào da đầu để làm mượt tóc và kích thích tóc mọc đáng kể.

Người săn thú ở Congo (châu Phi) cũng dùng cây lô hội để làm giảm sự đổ mồ hôi, khử mùi khi đi săn. Họ chà xát chất liệu này vào cơ thể, vì thế họ ít bị phát giác khi tiến gần con mồi.Một số cuộc nghiên cứu được thực hiện để tìm hiểu xem việc uống chất lô hội có làm chậm lại quá trình lão hóa (như chất chống oxy hóa) nơi người sử dụng cây lô hội.

Những người nghiên cứu có uy tín, đề nghị dùng nguyên lá và chế biến khô lạnh nguyên lá lô hội. Chế biến bằng nhiệt sẽ làm mất chất đường saccharides đa phân tử. Nhiệt độ cao sẽ làm giảm tác nhân trị bệnh trong cây lô hội. Nên uống một lần từ 28 đến 56gr chất lô hội cô đặc mỗi ngày, để tăng cường hệ thống miễn nhiễm và cải thiện sự tiêu hóa.

Cả nguyên lá cũng có thể xay và dùng như thuốc đắp hay là ăn. Dù để nguyên hay làm đông khô, cây lô hội vẫn có vị chua chát. Khi dùng bôi ngoài, nên dùng chất nhớt tươi từ lá cây, để tác dụng giảm đau có kết quả nhanh hơn.

Tên khác: Lưu hội, Nha đam, Lưỡi hổ, Hổ Thiệt.

Tên khoa học: Aloe spp. (Hai loài được sử dụng nhiều: Aloe vera L. và Aloe ferox Mill.), họ Lô hội (Asphodelaceae).

Mô tả:

Cây: Cây sống nhiều năm, thân có thể hóa gỗ, phần trên mang lá tập trung thành hình hoa thị. Lá hình mũi mác dày, mọng nước, có nhiều chất nhầy nên giữ nhiều nước làm cho cây thích ứng được nơi khô hạn. Khi ra hoa thì trục hoa nhô lên ở giữa bó lá, mang chùm hoa màu vàng hoặc đỏ.
Aloe ferox Mill. có thân cao từ 2 – 5m, lá mọc thành hoa thị dày, dài 15 -50cm, rộng 10cm ở gốc, có gai ở mặt dưới lá và ở mép lá. Hoa màu đỏ. Loài này là loài chủ yếu có ở nam Phi, cho “lô hội xứ ”

Aloe vera L. (= vulgaris Lam.) Có thân ngắn: 30 – 50cm. Lá chỉ có gai ở 2 mép. Hoa màu vàng. Cây nguồn gốc ở bắc Phi, di nhập vào Antille nhưng hiện nay chỉ trồng ở các đảo Aruba và Bonaire cho “lô hội Barbade”.

Dược liệu: Khối nhựa có kích thước không đồng đều, màu nâu đen bóng, dễ vỡ vụn, chỗ vỡ óng ánh như thuỷ tinh. Mùi hơi khó chịu, vị đắng nồng.

Bộ phận dùng: Chất dịch đã cô đặc và sấy khô, đóng thành bánh, lấy từ lácây Lô hội.

Phân bố: Cây được trồng ở nước ta, nhiều ở miền Nam  Trung bộ.

Thu hái: Cắt lá cây, ép lấy chất dịch ở trong, đem cô khô.

+ Tác dụng đối với Vị trường: Aloin là chất tẩy xổ mạnh và mạnh hơn so với Đại hoàng. Aloin tác động trên kết trường. Lô hội dùng thụt Đại trường có tác dụng cũng như uống (Trung Dược Học).

+ Tác dụng tẩy xổ: Aloin là chất tẩy xổ mạnh, tác dụng kích thích đại trường gây xổ thường kèm theo đau bụng, hố chậu sung huyết. Nghiêm trọng có thể gây viêm Thận. Lô hội dùng thụt Đại trường có tác dụng cũng như uống (Hiện Đại Thực Dụng Trung Dược).

+ Tác dụng đối với tim mạch: nước  sắc Lô hội có tác dụng ức chế tim cô lập của ếch (Trung Dược Học).

+ Nước  ngâm kiệt Lô hội có tác dụng ức chế với mức độ khác nhau đối với nấm gây bệnh ngoài da (Hiện Đại Thực Dụng Trung Dược).

+ Lô hội còn có tác dụng kháng hoạt tính ung thư (Hiện Đại Thực Dụng Trung Dược).

+ Tác dụng chữa vết thương và vết phỏng: nước  sắc Lô Hội 10% bôi trên thỏ  và chuột thấy rút ngắn được thời gian điều trị. Trong những năm gần đây, nước  sắc Lô hội dùng điều trị phỏng có kết quả tốt, 1 số trường hợp cho thấy Lô hội kháng được với Pseudomonas aeruginosa (Trung Dược Học).

+ Tác dụng chống khối u: Lô hội chiết xuất bằng alcohol có tác dụng ức chế sự phát triển của 1 số khối u và xơ gan cổ trướng (Trung Dược Học).

+ Liều nhỏ Lô hội giúp kích thích tiêu hóa (Liều thường dùng: 0,5-1g), vì nó kích thích nhẹ niêm mạc ruột và không cho cặn bã ở lâu trong ruột. Liều cao, nó là vị thuốc tẩy mạnh nhưng tác dụng chậm, gây sự sung huyết ở các cơ quan bụng, nhất là ở ruột gìa. Tùy theo liều dùng, có thể gây độ tẩy cần thiết. Có tác dụng sau 10-15 giờ, phân mềm nhão, không lỏng. Có khi hơi đau bụng (Những Cây Thuốc Và Vị Thuốc Việt Nam).

+ Lô hội liều cao 200-500mg nhựa khô (3-5 lá tươi) có tác dụng xỏ mạnh. Công năng xổ này là do các chất có nhân Anthraquinon của Lô hội có tính kích ứng đường ruột, gây ra đau bụng quặn nên không tốt bằng các loại Muồng (Cassia) hoặc  Tả diệp [Séné](Thuốc Và Sức Khỏe 1996, 80: 23).

+ Tác dụng kháng sinh: các nghiên cứu mới nhất chứng minh gel Lô Hội tươi có tính sát khuẩn, gây tê (làm giảm đau sau khi bôi), tăng vi tuần hoàn vì vậy giúp mau lành vết thương khi bôi lên (Cuzzel 1986, David và cộng sự 1987, Rodriguez và cộng sự 1988, Hogan 1988).

+ Các Anthraquinon của các loại Aloe kết hợp được với các ion Calcium trong đường tiểu thành hợp chất tan được để tống ra ngoài theo nước  tiểu (Thuốc Và Sức Khỏe 1996, 80: 23).

+ Aloe vera gel có tác dụng làm săn da, kháng sinh, làm đông  kết dịch rỉ (Thuốc Và Sức Khỏe 1996, 80: 24).

Thành phần hoá học:

Các dẫn chất anthranoid.  Đây là thành phần có tác dụng của lô hội gồm:

– Aloe emodin, chất này không có trong dịch lô hội tươi. Trong nhựa lô hội aloe emodin chiếm khoảng 0,05 – 0,50%. Chất này tan trong ether, chlorofom, benzen và kết tinh hình kim vàng cam.

– Barbaloin, chiếm 15 – 30% là thành phần chính của nhựa lô hội, công thức được nghiên cứu và sửa đổi nhiều lần. Hiện nay công thức được xác định là 1,8-dihydroxy-3-hydroxymethyl-10-b-D-glucopyranosyl anthron. Phần aglycon là anthron tương ứng của aloe emodin, phần đường là glucose nối với carbon số 10 theo dây nối C -glycosid. Nó là bột kết tinh hình kim màu vàng chanh đến vàng xẫm, vị đắng, đen dần ngoài không khí và ánh sáng, tan trong nước, cồn, aceton, ammoniac, hydroxyd kiềm, rất ít tan trong benzen, chloroform, ether. Barbaloin cũng như những loại C – glycosid khác, rất khó bị thủy phân bằng acid. Muốn thủy phân có hiệu suất cao thì phải thủy phân có kèm theo chất oxy hóa (như natri periodat hoặc sắt III chlorid).

Barbaloin là một hỗn hợp 2 đồng phân S và R (do carbon bất đối ở C-10). Aloin A là đồng phân 10S có năng suất quay cực phải. Aloin B  là đồng phân 10R có năng suất quay cực trái. Bên cạnh hai chất trên còn có aloinosid B (= aloin 1” – O – a – L – rhamnopyranosid), cấu hình ở C -10 chưa xác định. Ngoài ra còn có một số anthranoid khác.

Trong lô hội còn có aloenin, aloenin B là các dẫn chất phenyl pyran 2 – on; aloesin, aloesol là các dẫn chất benzo pyran 4 – on.

Công năng: Thanh can nhiệt, thông tiện.

Công dụng: Nhựa thường dùng trị: Kinh bế, kinh nguyệt ít, táo bón; đại tiện bí, sung huyết não, kinh phong. Lá thường dùng trị: Ðau đầu, chóng mặt, táo bón, trẻ em co giật, suy dinh dưỡng, ho gà. Còn dùng trị sâu răng, viêm mủ da, vết chảy và bỏng, eczema.

Cách dùng, liều lượng: 0,05- 0,1g kích thích nhẹ niêm mạc, giúp tiêu hoá, ăn uống không tiêu. Liều lớn chữa nhức đầu, sung huyết phổi, sung huyết các phủ tạng.

Bài thuốc:

1. Người bệnh tiểu đường: Dùng lá Lô hội 20g nấu lấy nước uống, cũng có thể uống sống.

2. Đau đầu, chóng mặt: Dùng Lô hội 20g, hoa Đại 12g, lá Dâu 20g, đem nấu lấy nước uống hết trong ngày, chia 2-3 lần.

3. Ăn uống khó tiêu: Dùng Lô hội 20g, Bạch truật 12g, Cam thảo 4g, đem nấu lấy nước uống trong ngày, chia 2-3 lần uống.

4. Viêm loét tá tràng: Dùng Lô hội 20g, Dạ cẩm 20g, Nghệ vàng 12g (tán bột mịn), cam thảo 6g. Tất cả nấu lấy nước uống trong ngày, chia 2 – 3 lần uống.

5. Bị bế kinh, đau bụng kinh: Dùng Lô hội 20g, Nghệ đen 12g, rễ củ Gai 20g, Tô mộc 12g, cam thảo 4g. Đem tất cả nấu lấy nước uống trong ngày, chia 2-3 lần uống.

6. Ho có đàm: Dùng lô hội 20g, bỏ vỏ ngoài, đem nấu lấy nước uống.

7. Bị chàm: Dùng lá Lô hội xẻ mỏng, bôi nhựa vào chỗ bị giống như chữa bỏng. Hằng ngày bôi phủ lên nhưng không được chà rửa, khi nhựa này khô đóng vảy bong ra thì có thể đã lên da non. Nếu chàm chảy nước nhiều, có thể cô nhựa lô hội thành cao đặc sệt mà phết vào, phủ dày cho đến khi ra da non.

8. Táo bón: Dùng lá Lô hội tươi mỗi ngày ăn 1 lá, hoặc lô hội 20g xay nhỏ với 0,5 lít nước, chia uống 2-3 lần trong ngày.

9. Mụn nhọt: Dùng lá Lô hội tươi giã nát, đắp lên nơi có mụn nhọt.

10. Bị mụn trứng cá: Dùng lá Lô hội tươi bóc vỏ, lấy phần gel tươi, xoa lên vùng bị mụn trứng cá, ngày làm 1 lần. Làm liên tục nhiều ngày.

11. Viêm đại tràng mãn: Dùng 5 lá lô hội tươi bỏ vỏ ngoài, đem xay nhỏ cùng với 500 ml mật ong. Ngày uống 2-3 lần, mỗi lần khoảng 30 ml.

12. Trị vết cháy và bỏng: Dùng lá Lô hội chiết dịch xoa tại chỗ. Lấy một lá (15-18cm) đun nước sôi, thêm đường dùng uống.

Ghi chú:

– Thuốc có độc, liều quá cao (trên 8g) có thể gây ngộ độc chết người. Phụ nữ có thai, người bị ỉa lỏng không dùng.
– Gel lấy từ lá Lô hội được dùng để sản xuất nước uống bổ dưỡng, chế một số loại mỹ phẩm.
– Cây dễ nhầm lẫn: Cây Lưỡi hổ (Sauropus rostratus Miq.) thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae)

Điều cần lưu ý là, có một số người làn da dễ mẫn cảm nên khi dùng dung dịch này có thể bị đỏ da và mẩn ngứa. Vì thế, trước khi dùng bạn nên tiến hành thử nghiệm tiếp xúc trên da. Cách làm đơn giản như sau: Lấy lá lô hội tươi, rửa sạch, cắt thành miếng dài chừng 3 cm, bóc bỏ vỏ ngoài rồi đặt lên mặt trong cẳng tay, dùng dây cố định lại, để qua một đêm, sáng hôm sau bỏ ra, nếu không có hiện tượng đỏ da hoặc mẩn ngứa thì có thể yên tâm sử dụng. Trong kỳ kinh nguyệt hoặc khi cơ thể ốm yếu, da dễ mẫn cảm thì không nên dùng.

Cách khác

Tiến hành lần lượt các bước như sau : Lấy lá lô hội tươi rửa sạch rồi ép lấy nước; lọc kỹ dung dịch này qua vải bông mịn; đồng thời lấy dưa chuột tươi rửa sạch, ép lấy nước và lọc kỹ. Đập một quả trứng gà, cho 2 thìa cà phê dịch lá lô hội, 3 thìa cà phê dịch dưa chuột và 2 thìa cà phê đường đỏ, đánh kỹ; sau đó, cho vào hỗn dịch này một ít bột mì, trộn đều để được một thứ hồ dính. Mỗi tuần một lần, dùng hồ thuốc này bôi đều lên da mặt, trừ vùng quanh mắt và miệng, lưu thuốc trong 30 phút rồi rửa sạch bằng nước ấm.

Cả hai cách này đều có tác dụng tiêu viêm, sát trùng, làm sạch da, thúc đẩy quá trình tân tạo da và chống lão hóa nên dùng để dưỡng da rất tốt. Lẽ dĩ nhiên, cả hai phương pháp đều rất đơn giản, dễ kiếm, dễ làm và rẻ tiền. Chỉ cần một chậu cảnh trồng vài cây lô hội, là bạn đã có đủ nguyên liệu để sử dụng lâu dài. Nếu bạn kết hợp dùng cả hai cách với nhau thì hiệu quả dưỡng da càng mỹ mãn.

Nước ép cùi lá cây lô hội có tác dụng làm mềm da, chống viêm và kháng khuẩn. Tuy nhiên, nước ép toàn lá lại có thêm chất nhựa nên không được dùng làm đẹp. Những trường hợp kể trên bị dị ứng là do dùng lá cây lô hộikhông lột lớp vỏ ngoài.

Gần đây, một số thày thuốc cũng đã cảnh báo về việc lạm dụng nước lô hội để giải khát. Theo Đông y sĩ Dương Thành Phát (TP HCM), các loại thảo dược cũng có tác dụng phụ; chúng có thể không biểu hiện ngay mà tiềm ẩn lâu dài. Ông Phát từng gặp một người cao tuổi bị rối loạn nhịp tim sau 1 tuần uống nước lô hội với mục đích nhuận tràng; người này vốn bị cao huyết áp và xơ vữa động mạch. Nhiều gia đình mua nước giải khát lô hội để sẵn trong tủ lạnh. Nếu trẻ dùng nó để uống thay nước lọc thì rất tai hại, nhất là với những trẻ bị bệnh tim bẩm sinh.

Theo dược sĩ Bùi Kim Tùng (TP HCM), cây lô hội còn gọi là lưỡi hổ (tên khoa học là Aloe vera hay Aloe barbadensis). Người ta thường bóc vỏ lấy cùi lá., ép lấy nước và xử lý. Nước ép này có tính mát và nhuận tràng nhẹ, nhưng không ngọt và an toàn bằng sương sâm, thạch… Aloe vera gel được bán tràn lan ở các siêu thị và được quảng cáo là thần dược.

Lô hội có thành phần khác nhau tùy theo loài cây, nơi trồng và cách làm. Một vài chất trong lô hội bị nghi ngờ là tác nhân gây ung thư đại tràng. Ngoài ra, nó còn có phản ứng tương tác với một số chất khác. Người bệnh tim tránh dùng nó vì có nguy cơ gây loạn nhịp tim. Đông y xếp lô hội vào loại thuốc tẩy xổ và trục thủy, dùng nhiều sẽ làm tổn thương tân dịch và chính khí.

Theo quyển Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của giáo sư Đỗ Tất Lợi, lô hội là một vị thuốc bổ (liều nhỏ 0,05-0,10 g) giúp tiêu hóa vì nó kích thích nhẹ niêm mạc ruột và không cho cặn bã ở lâu trong ruột. Với liều cao, nó là một vị thuốc tẩy mạnh nhưng tác dụng chậm, gây xung huyết ở các cơ quan bụng, nhất là ở ruột già. Viên nhuận tràng chứa 0,08 g bột lô hội, dùng chữa táo bón, khó tiêu vì thiếu nước mật, vàng da, yếu gan, yếu ruột. Trẻ em dưới 15 tuổi không dùng được.

Theo Từ điển Bách khoa dược học, liều 20-50 mg bột nhựa khô lô hội (tương đương 1-2 lá tươi) giúp ăn ngon, kiện tì vị, nhuận gan, lợi mật. Liều 50-100 mg (tương đương 2-5 lá tươi) giúp nhuận tràng, tẩy nhẹ; liều 300- 500 mg (tương đương 10-20 lá tươi) có tác dụng tẩy mạnh. Nhựa khô lô hội dùng liều cao có thể gây ngộ độc. Tài liệu này cũng lưu ý không dùng lô hội cho trẻ em.

Cần lưu ý: lô hội có tác dụng tẩy mạnh nên không dùng cho phụ nữ có thai, người có tỳ vị hư nhược, đại tiện phân lỏng.

– Chữa chứng viêm loét tá tràng: 20g lô hội, 20g dạ cẩm, 12g nghệ vàng (tán bột mịn), 6g cam thảo. Sắc uống ngày một thang, chia 2-3 lần. Thêm mai mực tán bột 10g uống cùng nước thuốc trên nếu ợ chua nhiều. Điều trị 15-20 ngày là một liệu trình.

– Chữa chứng viêm đại tràng mãn tính: lấy 5 lá tươi lô hội bóc vỏ ngoài, xay nhỏ cùng 500ml mật ong. Ngày uống 2-3 lần, mỗi lần 30ml.

– Chữa chứng táo bón: ngày ăn 1 lá lô hội tươi hoặc 20g lô hội xay với 500ml nước, chia 2-3 lần uống trong ngày.

– Chữa chứng tiêu hóa kém: 20g lô hội, 12g bạch truật, 4g cam thảo. Sắc uống ngày một thang, chia 2-3 lần.

– Chữa chứng tiểu đục như nước vo gạo: 20g lô hội tươi, giã nát uống trước bữa ăn, ngày uongs 2 lần. Hoặc dùng 20g hoa lô hội nấu với thịt lợn ăn.

– Chữa chứng tiểu đường: 20g lá lô hội sắc hoặc uống sống ngày một thang.

– Chữa chứng ho khạc ra máu: 20g lá lô hội bỏ vỏ ngoài rửa sạch chất dính. Sắc uống này 1 thang.

– Chữa chứng nôn ra máu: 20g hoa lô hội, sắc với rượu uống.

Trẻ em bị cam tích: 20g rễ lô hội khô, sắc uống ngày 1 thang.

– Chữa chứng bế kinh, đau bụng kinh: 20g lô hội, 12g nghệ đen, 20g rễ củ gai, 12g tô mộc, 4g cam thảo. Sắc uống ngày 1 thang, chia uống 2-3 lần trong ngày.

– Chữa bệnh quai bị: lấy lá lô hội giã nát đắp lên chỗ sưng đau. Đồng thời lấy 20g lá lô hội sắc uống ngày 1 thang. Chia làm 2-3 lần uống trong ngày.

– Chữa trứng cá: lá lô hội tươi rửa sạch, bóc vỏ lấy phần nhựa tươi, xoa lên vùng bị trứng cá. Ngày 1 lần, dùng nhiều ngày sẽ có kết quả.