1. Cam thảo là gì?

Cam thảo là một loài thực vật có hoa có nguồn gốc ban đầu từ châu Á và là một trong khoảng 18 loài của chi Cam thảo. Thực vật này được trồng nhiều ở Trung Quốc, Mông Cổ, Nga…

Cam thảo là cây lâu năm, chiều cao tới 0,6 m, tán tỏa rộng tới 0,4 m. Hoa lưỡng tính, ra hoa từ tháng 6-8. Quả chín trong khoảng từ tháng 7-10.

Cam thảo được sử dụng phổ biến trong y học cổ truyền phương Đông, là một vị thuốc hữu hiệu trong việc trị bệnh hoặc có vai trò giúp bệnh nhân dễ uống thuốc hơn nhờ đặc tính có vị ngọt.

2. Tác dụng của cam thảo trong y học

Chống viêm: Điều trị bằng dehydroglyasperin C (một loại flavonoid cam thảo) ngăn chặn hoạt động gây viêm não và giúp ngăn chặn tế bào thần kinh chết dần.

Giảm nguy cơ mắc bệnh tim mạch: Ở những bệnh nhân có hàm lượng cholesterol cao (RCT), chất deglycyrrhizinated khi sử dụng cây cam thảo giúp làm giảm cholesterol toàn phần, LDL cholesterol và huyết áp .

Giúp giảm cân: Tinh chất flavonoid của cây cam thảo đất giúp giảm cân bằng cách tăng cường quá trình oxy hóa chất béo trong khi tập thể dục.

Bảo vệ hệ thần kinh: Glabridin, một flavonoid chính của cây cam thảo có thể giúp bảo vệ não khỏi các chấn thương liên quan đến đột quỵ. Flavonoid cam thảo cũng có thể ngăn ngừa tổn thương oxy hóa trong não.

Ngăn ngừa ung thư phát triển: Trong một tế bào ung thư miệng, một loại polysacarit từ cây cam thảo thúc đẩy quá trình ngăn ngừa các tế bào ung thư phát triển.

Chữa lành viêm ruột và loét: Cam thảo là một phương pháp điều trị bổ trợ tốt để điều trị Helicobacter pylori vì nó làm tăng tỷ lệ diệt trừ H. pylori – vi khuẩn gây viêm loét ruột. Cam thảo còn giúp giảm triệu chứng buồn nôn, khó tiêu và đau dạ dày.

Giảm các triệu chứng mãn kinh: Axit glycyrrhetinic trong cam thảo có tác dụng làm giảm nồng độ testosterone trong khi gây rụng trứng thường xuyên. Hai chất chuyển hóa cam thảo khác là glabridin và glabrene có công dụng giảm nhanh biểu hiện của mãn kinh như nóng trong, nổi mụn, căng thẳng kéo dài.

Kháng khuẩn: Cây cam thảo có đặc tính kháng vi-rút, kháng khuẩn và chống nấm rõ rệt. Axit glycyrrhizic (chiết xuất từ cam thảo nam) có hiệu quả trong việc kiểm soát sự phát triển của vi khuẩn

Giảm mệt mỏi: Sử dụng cam thảo làm tăng mức độ cortisol và hoạt động bằng cách ức chế 11-beta-HSD (enzyme chuyển đổi cortisol thành cortisone ít hoạt động) và SULT2A1 (enzyme gắn các hoocmon steroid, bao gồm cả cortisol) để loại bỏ căng thẳng, mệt mỏi.

Tạo giấc ngủ ngon: Glycyrrhiza glabra, một loại rễ cây cam thảo, có thể giúp gây ngủ và tăng thời gian ngủ của người thiếu ngủ, ngủ không sâu giấc.

3. Tác dụng phụ của cam thảo

Cam thảo làm tăng Cortisol: Với liều lượng lớn, cam thảo có thể làm tăng nồng độ cortisol. Cortisol là một hoocmon căng thẳng, có thể làm tăng hoặc giảm huyết áp, nồng độ glucose, phản ứng miễn dịch, v.v …

Gây tăng huyết áp: Lượng cortisol dư thừa do dùng nhiều cam thảo có thể gây huyết áp cao.

Cam thảo làm chậm quá trình trao đổi chất: Nhiều thành phần của cam thảo, bao gồm cả chất hóa học và biệt dược, ức chế gen CYP3A4 và enzyme cytochrom P450. Bất hoạt enzyme P450 cũng có thể làm chậm quá trình chuyển hóa thuốc, tăng cường nồng độ của chúng trong máu và tăng nguy cơ tác dụng phụ của thuốc.

Làm giảm mức kali: Khi các chất chuyển hóa cam thảo ức chế enzyme 11-βHSD2, nó gây ra sự sản xuất khoáng chất quá mức và làm giảm nồng độ kali. Trong nhiều nghiên cứu , tác hại của cam thảo làm hạ kali máu (kali thấp) và yếu cơ dẫn đến rối loạn nhịp tim.

Ảnh hưởng phụ nữ mang thai: Các axit glycyrrhizic từ cam thảo làm tăng nồng độ cortisol có thể gây ra sự gia tăng nồng độ prostaglandin trong tử cung. Điều này có thể dẫn đến các cơn co thắt nên rất dễ gây nên tình trạng sinh non, sinh thiếu cân.

Tác dụng phụ khác của cam thảo: Sử dụng cam thảo quá liều có thể làm giảm nồng độ testosterone ở những người đàn ông khỏe mạnh. Tuy nhiên, kết quả này cần phải thực hiện thêm các xét nghiệm.

4. Lưu ý khi sử dụng cam thảo

Không nên uống quá nhiều cam thảo: Uống quá nhiều nước cam thảo đặc (>100g) sẽ gây tăng huyết áp, giảm kali ảnh hưởng xấu đến sức khỏe.

Không kết hợp với nhân trần: Nhiều người khi sử dụng cam thảo vẫn có thói quen dùng thêm nhân trần và ngược lại. Thực tế, điều này lại không hề tốt bởi cam thảo có tính chất giữ nước trong khi nhân trần lại giúp đào thải sẽ gây nên huyết áp cao.

Không dùng khi bị phù nề: Khi bị phù nề chứng tỏ bạn đang mắc căn bệnh liên quan đến gan, thận. Phải hết sức cẩn thận hoặc không dùng cam thảo khi có biểu hiện này bởi thay đổi huyết áp ảnh hưởng đến bệnh tình của bạn.

Cam thảo là vị thuốc được Đại danh y Trung Quốc Lý Thời Trân tôn vinh là “Quốc lão”, nghĩa là vị thuốc có công lao rất lớn.Theo Đông y, cam thảo có vị ngọt, tính bình, không độc. Có tác dụng bổ trung ích khí (xúc tiến tiêu hóa), hóa đàm chỉ khái (tan đờm chống ho), hoãn cấp chỉ thống (giảm đau, giảm co thắt), thanh nhiệt giải độc, điều hòa các vị thuốc.

Tính năng của cam thảo biến đổi tuỳ theo cách sao chế:

– Nướng lên thì tính ấm; dùng chữa Tỳ Vị hư nhược, kém ăn, bụng đau tiêu chảy, người phát sốt do mệt mỏi, ho do yếu phổi (phế nuy khái thấu), trống ngực…

– Dùng sống thì tính hơi mát, có tác dụng thanh nhiệt tả hỏa; dùng chữa yết hầu sưng đau, viêm loét đường tiêu hóa, ung nhọt lở loét, giải độc thuốc và thực phẩm…

Cam thảo được sử dụng rộng rãi trong các bài thuốc Đông y, do có tác dụng điều hòa các vị thuốc, kéo dài thời gian tác dụng và làm giảm bớt độ độc của các vị thuốc khác. Cam thảo dùng cùng với thuốc ấm thì bớt nóng, dùng với thuốc mát sẽ bớt lạnh; “bổ” không đột ngột, “tả” không qúa mãnh liệt.

Khi muốn cho thuốc có tác dụng nhanh, mạnh, đánh trúng ngay ổ bệnh, … thì không được cho thêm cam thảo vào thang thuốc. Thí dụ trong các bài thuốc mạnh, dùng để cấp cứu, hoặc khi bệnh đang phát tác mạnh, như “Sâm phụ thang”, “Đại thừa khí thang”, “Thập táo thang”… không có cam thảo.

Khi muốn làm giảm bớt sự mãnh liệt và kéo dài tác dụng của thuốc, cần cho thêm cam thảo. Thí dụ, trong các bài thuốc như “Tứ nghịch thang”, “Điều vị thừa khí thang”… lại có thêm cam thảo, để tống “tà độc” đi dần dần, đỡ làm “chính khí” bị tổn thương.

Tóm lại, tác dụng của cam thảo tựa như “cái nắp” úp ở trên bếp lò, khiến cho sức nóng của ngọn lửa đỡ mãnh liệt nhưng lại duy trì được lâu hơn.Kiêng kỵ: Cam thảo có độ độc rất thấp, nhưng dùng lâu có thể sinh phù thũng và tăng huyết áp. Cam thảo cũng có thể gây đầy bụng, nên những người bụng trướng đầy do thấp trệ không nên dùng. Sách “Bản thảo kinh tập chú” viết: Cam thảo “phản” đại kích, nguyên hoa, cam toại, hải tảo, không được dùng chung.

Liều lượng: thông thường dùng 3-6g; dùng làm chủ dược (vị thuốc chính trong thang thuốc) 10-30g.

Lương y Hư Đan

Những vị thuốc mang tên cam thảo được dùng ở Việt Nam:

– Cam thảo bắc.

– Cam thảo đất.

– Cam thảo dây.

Hai vị sau được gọi chung là cam thảo nam, vị hơi ngọt, tác dụng không giống như cam thảo bắc. Riêng hạt cam thảo dây lại có chất độc.

Cam thảo bắc là 1 trong 10 vị thuốc Đông y được sử dụng nhiều nhất vì ngoài tác dụng chính là giải độc, nó còn có vai trò điều hòa tác dụng của các vị thuốc theo mong muốn của thầy thuốc.

Theo Đông y, sinh cam thảo (cam thảo sống) vị ngọt, tính bình; chích cam thảo (cam thảo sao chín hoặc nướng chín) vị ngọt, tính ôn. Cả hai đều có tác dụng ích khí, giải độc, nhuận phế. Khi được dùng phối hợp với các vị khác trong một bài thuốc, nó có tác dụng hỗ trợ, điều hòa, hợp lực, điều vị. Cụ thể là nó giảm nhẹ hoặc hòa hoãn độc tính của các vị thuốc độc (như phụ tử), mạnh (như đại hoàng) hoặc điều hòa các vị thuốc tương kỵ (như hoàng cầm tính lạnh, phối hợp với đẳng sâm tính ấm). Nếu làm thuốc bổ thì dùng chích cam thảo, để giải nhiệt thì dùng sinh cam thảo.

Theo các nghiên cứu hiện đại cam thảo có các tác dụng sau:

– Giải độc: Glycyrrhizin và các muối (Ca, Na…) trong cam thảo có tác dụng khử độc của thuốc, kim loại, giúp bảo vệ gan trong viêm gan mạn tính, ngăn độc tố tác dụng lên tim, chữa ngộ độc strychnin, cocain chlohydrat, chloralhydrat. Cam thảo có khả năng chống lại chất độc của cá, thịt lợn, nọc rắn, độc tố uốn ván và bạch hầu.

– Chữa loét đường tiêu hóa: Do tác dụng chống viêm và ức chế tăng tiết dịch vị (ngược lại, một số chất trong cam thảo lại gây viêm loét).

– Chống co thắt cơ trơn: Do tác dụng của các flavonoid.

Ngoài ra, theo y học hiện đại, cam thảo còn có tác dụng giảm ho, lợi tiểu, chữa táo bón, gây trấn tĩnh, ức chế thần kinh trung ương, hạ thân nhiệt, giảm hô hấp, chữa một số bệnh về da, bệnh Addison.

Lưu ý khi dùng

– Kiêng ăn cá.

– Không dùng chung cam thảo với các vị thuốc đại kích, cam toai, nguyên hoa hoặc các nhóm thuốc: corticosteroid, thuốc chứa Digitalis, thuốc lợi tiểu nhóm Thiazid.

– Không dùng cam thảo khi dạ dày đầy hơi.

Một số bài thuốc hay

– Chữa loét dạ dày, ruột: Ngày uống 3-5 g cam thảo dưới dạng bột hoặc cao lỏng. Dùng liên tục 7-14 ngày, sau đó nghỉ vài ngày để tránh phù nề.

– Kiện tỳ, cầm tiêu lỏng: Nhân sâm, cam thảo mỗi thứ 4 g; bạch truật, bạch linh mỗi thứ 12 g, sắc nước uống. Thích hợp với người tỳ vị hư nhược, mệt mỏi, ăn ít, tiêu lỏng hoặc tiêu lỏng kéo dài (tránh nhầm với tiêu chảy là bệnh tiêu phân loãng nhiều nước, nhiều lần trong ngày).

– Chữa di chứng xuất huyết não, huyết áp cao: Cam thảo, lá sen mỗi thứ 15 g; đỗ trọng 12 g, bạch thược, sinh địa, mạch môn, tầm gửi mỗi thứ 10 g, sắc 3 lần lấy mỗi lần 100 ml. Trộn chung 3 nước, chia 3 lần uống trong ngày. Ba ngày sau khi dùng thuốc, huyết áp sẽ giảm; 6 ngày sau, bệnh nhân nói đỡ ngọng, cử động được chân tay. Dùng tiếp đến khi khỏi.

– Giải độc thuốc trừ sâu và các loại thuốc gây viêm gan: Sinh cam thảo, phòng phong mỗi thứ 40 g; đậu xanh (cả vỏ, xay nát) 70 g, sắc uống (sau khi đã gây nôn hoặc rửa dạ dày và uống than hoạt).

– Giải độc nấm: Sinh cam thảo, phòng phong mỗi thứ 40 g sắc uống (sau khi đã rửa dạ dày và cho uống than hoạt).

– Giải độc ô đầu, phụ tử: Sinh cam thảo, sinh khương mỗi thứ 16g; kim ngân hoa, đậu xanh (cả vỏ, xay nát) mỗi thứ 70 g. Sắc lấy 200 ml thuốc, thêm đường rồi cho nạn nhân uống ngay, sau lại sắc uống tiếp nước thứ 2, thứ 3.

– Chữa bệnh Addison: Ngày uống 10-30 ml cao lỏng cam thảo, liên tục trong 30 ngày. Bệnh nhân có thể bị phù nhẹ, khi ngừng thuốc sẽ khỏi.

Chú ý: Vị cam thảo được nói đến trong bài này đều là cam thảo bắc.